GeoFort History

null

Het 3,5 hectare grote forteiland is op het eerste gezicht een sterk glooiend graslandschap. De hoge bomen, de vergezichten over de Betuwe en de begrazing door een kudde schapen zorgen voor idyllische plaatjes. Schijn bedriegt… want het fort had vroeger een heel andere functie!

Water als Wapen

GeoFort (Fort bij de Nieuwe Steeg) maakt onderdeel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, dat globaal van Fort Pampus tot voorbij Slot Loevestein loopt. De linie moest het rijke westen beschermen tegen de vijand vanuit het oosten. Door stukken land tot kniehoogte onder water te zetten, werd het de vijand moeilijk gemaakt om per boot (te ondiep) of te voet Nederland aan te vallen. Nederland gebruikt hierbij water als het belangrijkste wapen.

Generaal Krayenhoff

Generaal Krayenhoff ontwierp deze linie. Dit was een knap staaltje geopolitiek. Hij bepaalde welke stukken land in welk tempo onder water gezet konden worden vanuit welke rivieren. Hij had daartoe nauwkeurige topografische kaarten nodig met goede hoogte-informatie. Deze kaarten waren in die tijd niet voorhanden, waardoor Krayenhoff ze zelf moest maken… Gelukkig kon hij dat, want deze Generaal was zowel een landmeter als een cartograaf!

De bouw van Fort bij de Nieuwe Steeg

De zwakke plekken in de linie bevonden zich bij rivieren, bij dijken en bij stukken land die te hoog lagen en niet onder water gezet konden worden. Zo was Fort Asperen gebouwd aan de Linge, nabij de sluizen. Dit torenfort was in 1847 gebouwd om te voorkomen dat de vijand te boot via de Linge of te voet via de Lingedijk het rijke westen zou binnenvallen. Deze strategie hield niet meer stand toen de kanonnen sterker werden en een grotere afstand konden overbruggen. Een onoverzichtelijke bocht in de rivier maakte het noodzakelijk dat er een tweede fort werd bijgebouwd meer naar het oosten om de vijand eerder uit te kunnen schakelen. Dit werd Fort bij de Nieuwe Steeg.

Beweeg over de afbeelding om de blauwdruk te bekijken.

Geheime kaarten

De locatie van de forten mochten niet bekend zijn bij het gewone volk en er werden speciale kaarten gemaakt voor de militairen waar alle geheimen op stonden. Daarnaast werden er gewone kaarten voor de burgers gedrukt, waar alle geheimen waren weggepoetst… De forten zelf werden in vredestijd ook in het landschap verstopt door knotwilgen , populieren, essen en andere bomen te planten. Deze bomen werden gekapt in tijden van oorlog, zodat het schootsveld vrij was. Achteraf gezien hebben de geheime kaarten niet het gewenste effect gehad, want Duitse spionnen hebben toch de hand weten te leggen op de geheime kaarten.

Beweeg over de afbeelding om het verschil te zien. 

Eerste wereldoorlog

Sommige mensen zeggen dat de bouw van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zinloos is geweest, omdat het nooit ingezet zou zijn. Dat is geen terechte veronderstelling! De linie heeft namelijk een duidelijke defensietaak gehad. Het was een afschrikwekkende linie voor de Duitsers. Sterker nog, er wordt beweerd dat we de onafhankelijkheid in de Eerste Wereld Oorlog te danken hebben aan de linies! Deze hypothese wordt gestaafd door een Duits spionage rapport uit WOI. Uit dit rapport blijkt dat de Duitsers goed op de hoogte waren van de werking van de waterlinies. Ze zagen wel kansen om Nederland te veroveren dankzij twee zwakke plekken van het liniestelsel. De ene mogelijkheid was om een verrassingsaanval te doen, want het duurde 20 dagen voordat het water in de polders op niveau was. De andere mogelijkheid was om te wachten totdat het vroor… De conclusie van de Duisers was dat ze Nederland beter links konden laten liggen en konden beginnen met de aanval op België. We kunnen de geschiedenis niet terugdraaien, maar als dit waar is, dan hebben we onze neutraliteit in WOI onder andere te danken aan de waterlinies en wat is dat waard?

geel vliegtuig v2

Tweede wereldoorlog

In de aanloop van de Tweede Wereldoorlog was het Nederlandse leger te weinig getraind en redelijk naïef, omdat we dachten dat we net zoals in de Eerste Wereldoorlog neutraal zouden kunnen blijven. We rekenden er helemaal op dat de waterlinies ons zouden beschermen. We hadden niet voorzien dat vliegtuigen vol ingezet zouden worden in de nieuwe oorlog. De waterlinies waren totaal niet ontworpen op aanvallen vanuit de lucht. Nederland verwachtte de vijand te voet en met paard en wagen. We werden dan ook volslagen verrast toen de Duitse vliegtuigen de forten voorbij vlogen en Rotterdam bombardeerden.
Fort_NieuweSteeg_1_1940

Ministerie van Defensie

Na de Tweede Wereld Oorlog zijn de forten nog lang in bezit van het Ministerie van Defensie geweest. Pas in 1968 durfde dit ministerie toe te geven dat deze vorm van defensie definitief achterhaald was. De oorlogen werden vanuit de lucht gevoerd en de waterlinies waren daarmee niet langer effectief genoeg om vijanden tegen te kunnen houden. We hebben te maken met ‘voortschrijdend inzicht’ waardoor er steeds nieuwe vormen van defensie nodig zijn. Moderne oorlogen worden zelfs virtueel uitgevochten door cyberlegers die computers hacken. We hebben dan geen behoefte aan fysieke forten, maar virtuele forten rondom onze elektronische bestanden.

Ministerie van Sociale Zaken

Na 1968 wist Nederland niet goed wat ze met de oude forten aan moest. Het ministerie van sociale zaken kreeg het Fort bij de Nieuwe Steeg in handen en ging op het terrein aan de slag om de stevigheid van verpakkingsmateriaal te testen via valproeven. Dit zouden we nu een vreemde invulling vinden van dit ministerie. Er woonde in die tijd nog altijd een fortwachter op het fort. Hij is ruim negentig jaar geworden en was daarmee de oudste ambtenaar van Nederland. Zijn functie bestond nog altijd uit het bewaken van het fort, maar daarnaast mocht hij de paling uit de fortgracht vissen voor eigen gewin.

fortwachter
Foto 8

Geweermakerij

Vanaf 1979 is het fort in handen gekomen van Domeinen die het voor 1 euro aan Staatsbosbeheer heeft doorgegeven met het doel om het cultureel erfgoed te beschermen. Staatsbosbeheer heeft het fort vervolgens in erfpacht gegeven aan een geweermakerij. Er werden in die periode geweren gemaakt in de voormalige artillerieloods. Zo werd er ook een met diamant ingelegd geweer gemaakt voor Prins Bernhard. Helaas ging de geweermakerij failliet, waarna Staatsbosbeheer opnieuw op zoek moest naar een pachter.

Staatsbosbeheer

In september 2005 schreef Staatsbosbeheer een wedstrijd uit. Degene met het beste plan mocht de nieuwe pachter van Fort bij de Nieuwe Steeg worden. Twee particulieren uit Leiden met een cartografische achtergrond (Bart Bennis en Willemijn Simon van Leeuwen) hadden bedacht dat ze het fort om wilden vormen tot GeoFort: een educatieve attractie waar kinderen op avontuur konden met de thema’s cartografie en navigatie. Toen zij het fort aantroffen was er nog geen brug en moesten ze met een bootje van de schapenboer de gracht oversteken. De houten loods was een halve ruïne en in de Kazerne groeide meters hoog gras. Hun vier kinderen (tussen de 3 en 7 jaar) waren gelijk enthousiast over de plek. Ze hoorden dat er een geheime ondergrondse gang was en wilden gelijk alles ontdekken. Dit was een ideale locatie om kinderen nieuwsgierig te maken voor de geowereld en zelfs te interesseren voor een geostudie vonden Willemijn en Bart.

oud3
bouw1

GeoFort als nieuwe pachter

Op 21 maart 2006 selecteerde Staatsbosbeheer GeoFort als de nieuwe pachter. Het was een nek-aan-nek race geweest met het plan van andere ondernemers om een crematorium op het fort te vestigen. Met een crematorium kon makkelijker geld verdiend worden. Toch koos Staatsbosbeheer voor GeoFort, omdat met dit plan de jeugd op een spannende manier in aanraking zou komen met cultureel erfgoed en met de natuur. Bart en Willemijn verhuisden met hun vier kinderen naar het oude fort en begonnen met het schrijven van een bedrijfsplan, het veranderen van het bestemmingsplan, het werven van financiën, het verkrijgen van de benodigde vergunningen (zo’n 32), het realiseren van de renovatie en het ontwikkelen van de GeoExperience. Het duurde zeven jaar voordat ze het fort open konden stellen voor het publiek. Als ze van te voren hadden geweten dat het zo’n lang en zwaar traject zou worden, zouden ze nooit aan het GeoFort-project zijn begonnen. Gelukkig maar dat ze dit niet voorzagen…

De opening

Sinds juni 2012 is GeoFort tijdens weekeinden en vakantie geopend voor families en door de weeks open voor scholieren en zakelijke bezoekers. De missie van GeoFort is om kinderen enthousiast te maken voor een geo-studie, omdat er structureel te weinig geo-studenten afstuderen. Op GeoFort beleeft de bezoeker de kracht van het ruimtelijk denken. Er is geen mooiere plek om uit te leggen wat ‘geo’ inhoudt dan deze historische plek vol geostrategische verhalen. Zo kon de Nieuwe Hollandse Waterlinie alleen ontworpen worden dankzij gedetailleerde kaarten waaruit is af te leiden welke stukken land onder water gezet konden worden om de Duitsers tegen te houden. Momenteel zijn kaarten nog steeds cruciaal. Tegenwoordig gebruiken we digitale kaarten en simulaties om uit te zoeken hoe we Nederland kunnen verdedigen. Dit keer vormt het wassende water in de rivieren een gevaar. Met het project ‘Ruimte voor de Rivier’ wordt het landschap ingericht, zodat we veiliger de toekomst tegemoet kunnen treden. Via serious games en interactieve exhibits neemt GeoFort de bezoeker mee in ons rijke geo-verleden en in de geo-innovaties van de toekomst.

Toekomst

null

In 2017 hebben 100.000 bezoekers GeoFort bezocht, waaronder 10.000 leerlingen. Momenteel kunnen we niet meer leerlingen ontvangen, vanwege een beperkt aantal binnenruimtes. Om aan de toenemende vraag vanuit het onderwijs te kunnen voldoen, wil GeoFort graag uitbreiden met een nieuw grondgedekt gebouw dat fraai is ingepast in het landschap. In dit nieuwe gebouw willen we de toekomst van de planeet aarde centraal zetten. Via tentoonstellingen, exhibits en serious games willen we de bezoeker laten beleven wat de ruimtelijke uitdagingen en oplossingen zijn voor de toekomst met het oog op de energietransitie, klimaatadaptie en waterveiligheid. GeoFort is dus nog vol in ontwikkeling…